Abstract
Bu çalışma ile Eskişehir halk kültüründe hayvan hastalıklarının tedavisinde kullanılan bitkilere ilişkin bilgilerin tespiti amaçlandı. Bu amaçla Şubat 2024 ile Ağustos 2024 tarihleri arasında Eskişehir merkezinde ve hayvancılığın yoğun olarak yapıldığı yerleşim yerlerinde 95 kaynak kişi ile yüz yüze görüşülerek saha çalışması tamamlandı. Veriler içerik analizi yöntemiyle değerlendirildi. Çalışmada yapılan taramalar sonucunda, Eskişehir halk kültüründe bazı bitkilerin hayvanlarda, aktinomikoz, coenurus cerebralis, ektima, eşin düşmemesi, göz hastalıkları (konjunktivit, katarakt), iç ve dış parazit enfeksiyonları, idrar tutukluğu, ishal, iştahsızlık, kabızlık, kızgınlık problemleri, kırık (boynuz, bacak), mastit, meme ödemi, prolapsus, sancı, sarılık, solunum sistemi hastalıkları, şap hastalığı, şişkinlik, yılan ve akrep sokması, yara (deri, ayak) ve zehirlenme tedavisinde kullanıldığı belirlenmiştir. Zeyrek, kayısı, fasulye, yulafın ishal tedavisinde; haşhaş, keten, çobançantası ve susamın kabızlıkta; kavun ve yulafın şap hastalığında, ısırganın meme ödeminde; civanperçemi ve pamuğun apsede; bohça otu, kudret narı, at kestanesi ve susamın sancıda; pinar, eğrelti otu ve çam sakızının iç parazit enfeksiyonlarının tedavisinde; asma yaprağının aktinomikozda, sarımsak, kına, elma ve üzümün delibaş hastalığında; düğünçiçeği ve ebegömecinin idrar tutukluğunda kullanımları saptanmıştır. Sonuç olarak Eskişehir halk kültüründe hayvan hastalıklarının tedavisinde faydalanılan tıbbi bitkilerin bir kısmının köklerinin eski uygarlıklara ve baytarnamelere kadar uzandığı; çalışma ile elde edilen sonuçların, genel olarak Anadolu’nun diğer bölgelerinde yürütülmüş veteriner hekimliği folkloru çalışmalarının sonuçları ile uyumlu olduğu, farklılıkların ise yörenin etnik yapısından kaynaklı olabileceği; yörede hayvan hastalıklarının tedavilerinde kullanılan bitkisel hammaddelerin ampirik ve modern tedavi yöntemleriyle benzer kullanımları olduğu ileri sürülebilir.
Ethical Statement
Çalışma, Fırat Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Etik Kurulunun 19.10.2023 tarih ve 2023/19 – 17 sayılı kararı ile onaylanmıştır.
Supporting Institution
Çalışma yazarın aynı adlı TÜBİTAK 2209-A proje verileri kullanılarak hazırlanmıştır.
References
- Abdallah, E. M. (2011). Plants: An alternative source for antimicrobials. Journal of Applied Pharmaceutical Science, 1(6), 16–20.
- Aça, M. (2018). Doğu Karadeniz hayvancıları ve çobanlarının geleneksel veterinerlik uygulamalarına dönük tespit ve değerlendirmeler. Journal of Turkish Research Institute, (61), 127-144. https://doi.org/10.14222/Turkiyat3851
- Arslan, E. S. (1998). Ege Bölgesi folklorunda veteriner hekimliği ve hayvancılık üzerine araştırmalar (Tez No:80082) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi].
- Aslım, G., & Sinmez, Ç. Ç. (2017). Aksaray ili folklorunda Aksaray Malaklısı yetiştiriciliği. Eurasian Journal of Veterinary Sciences, 33(3), 148-157. https://10.15312/EurasianJVetSci.2017.151
- Avcı, A., & Özen, R. (2016). Kara hekim: Katran’ın Antalya veteriner hekimliği folklorunda hayvan hastalıklarının tedavisinde kullanımı. Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Veteriner Dergisi, 30(1), 39-44.
- Ayaz, E., & Alpsoy H. C. (2007). Sarımsak (Allium sativum) ve geleneksel tıp. Türkiye Parazitoloji Dergisi, 31(2), 145–149.
- Aygün, S. T. (1953). Ultraviruslar ve yaptıkları hastalıklar. Yeni Desen Matbaası.
- Baytop, T. (1984). Türkiye’de bitkiler ile tedavi. Sanal Matbaacılık.
- Boz, E., & Aktaş, S. G. (2015). Eskişehir ili kırsalı güncel etnik yapı. Diyalektolog: Ağız Araştırmaları Dergisi, 10(10), 1-34.
- Columella, L.J.M. (1745). Of husbandry. (Translated into English.). A.Millar.
- Cowan, M.M. (1999). Plant products as antimicrobial agents. Clinical Microbiology Review, 12(4), 564-582. https://doi.org/10.1128/cmr.12.4.564
- Çavuş- Alan, S., Eryol, A., & Özen, R. (2021). Adıyaman ilinde hayvan hastalıklarının tedavilerine ilişkin folklorik uygulamalar. Veteriner Hekimler Derneği Dergisi, 92(2), 159-172. https://doi.org/10.33188/vetheder.890468
- Dinçer, F. (1967). Türk folklorunda veteriner hekimliği üzerine araştırmalar. [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi].
- Doğanay, S. (1982). Afyon folklorunda veteriner hekimlik araştırma ve incelemeleri. In II. Milletlerarası Türk Folklor Bildirileri Cilt 4 (ss. 131-151). Gazi Üniversitesi Basın-Yayın Yüksekokulu Basımevi.
- Ercan, M., & Özer, Ö. (2020). Kültürlerarası iletişim: Eskişehir’de yaşayan altkültür gruplarından biri olan Arnavutların, hâkim kültürle iletişimi bağlamında incelenmesi. Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Araştırmaları Dergisi, 10(1), 169-201.
- Erk, N. (1959). İslam medeniyeti çağında veteriner tababette gelişmeler ve Naseri. Yeni Matbaa.
- Erk, N. (1961). “Tuhfetülfarisin Fi Ahval-i Huyul El-Mücahidin” adlı kitabın ilimler tarihi yönünden incelenmesi. DTCF Dergisi, 17(3-4): 495-551.
- Erk, N. (1962). A study of the veterinary section İbn al-Awwam’s “Kitab al-Fâlâhâ”. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 8(3), 241-250.
- Erk, N., & Dinçer, F. (1967). XV veya XVI. yüzyıla ait olduğu sanılan bir Baytarname incelemesi. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 14(2), 117-139.
- Gurib-Fakim, A. (2006). Medicinal plants: Traditions of yesterday and drugs of tomorrow. Molecular Aspects of Medicine, 27(1), 1-93. https://doi.org/10.1016/j.mam.2005.07.008
- Heinrich, M., Barnes, J., Gibbons, S., & Williamson, E.M. (2012). Fundamentals of Pharmacognosy and Phytotherapy. Second Ed.Churchill Livingstone, Elsevier Science Ltd.
- Karasszon, D. (1988). A concise of history of veterinary medicine. (Translated by E. Farkas). Akademiai Kiado.
- Karasu, M. (2020). Ordu-Giresun yöresinde halk veteriner hekimliği üzerine araştırma (Tez No: 655768) [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi].
- Kardaş, C. (2019). Muş’ta halk veterinerliği ve geleneksel tedavi yöntemleri. Ürün Yayınları.
- Khattak, N. S., Nouroz, F., Rahman, I. U., & Noreen, S. (2015). Ethnoveterinary uses of medicinal plants of district Karak, Pakistan. Journal of Ethnopharmacology, 171, 273-279. https://doi.org/10.1016/j.jep.2015.05.048
- Kılıç, F. S. (2017). Opioidler, ağrı, opioidlerin suistimali ve yanlış kullanımı. Osmangazi Tıp Dergisi, 39(3), 125-129. https://doi.org/10.20515/otd.333567
- Köylü, B. (2020). Karaisalı yöresi halk veteriner hekimliği üzerine bir inceleme (Tez No: 657530) [Yüksek lisans tezi, Çağ Üniversitesi].
- McCabe, A. (2007). Byzantine encyclopaedia of horse medicine: The sources,compilation and transmission of the Hippiatrica. Oxford University Press.
- McGraw, L. J., & Eloff, J. N. (2008). Ethno-veterinary use of Southern African plants and scientific evaluation of their medicinal properties. Journal of Ethnopharmacology, 119(3): 559-574. https://doi.org/10.1016/j.jep.2008.06.013
- Osbaldeston, T.A. (2000). The herbal of Dioscorides the Greek. Ibidis Press.
- Özen, A. (1999). Milli Kütüphanedeki yazma baytarnameler üzerinde tarihsel incelemeler (Tez No: 79643) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi].
- Özen, A., & Taşkın, Ü. (2010). Baytarname-i Kenan Efendi. Bizim Büro Basımevi.
- Özen, R. (2021). Diyarbakır yöresinde hayvan hastalıkları ve yetiştiriciliğinde kullanılan bitkiler. Dicle Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 14(1), 18-26. https://doi.org/10.47027/duvetfd.861833
- Özen, R., & Doğan, G. (2017). Elazığ yöresinde veteriner hekimliği folklorunda kullanılan bitkisel ilaç ham maddeleri. Lokman Hekim Dergisi, 7(3), 166-177.
- Öztürk, R. (2002). Türkiye'de veteriner ilaç sanayiinin tarihsel gelişimi (Tez No: 123716) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi].
- Romero, B., Susperregui, J., Sahagún, A. M., Diez, M. J., Fernández, N., García, J. J., & Díez, R. (2022). Use of medicinal plants by veterinary practitioners in Spain: A cross-sectional survey. Frontiers in Veterinary Science, 9, 1060738. https://doi.org/10.3389/fvets.2022.1060738
- Salman, M. (1948). Halk hekimliği ve halk veterinerliği. Cumhuriyet Halk Partisi Halkevleri.
- Sayılı, A. (1966) Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda Matematik, Astronomi ve Tıp. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
- Sinmez, Ç. Ç. Bozlak kültüründe folklorik veteriner hekimliği ve hayvancılık üzerine araştırma gelişimi (Tez No: 281485) [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi].
- Sinmez, Ç. Ç., & Yaşar, A. (2016). Konya Bölümü folklorik veteriner hekimliğinde ruminantlarda doğum bilgisi ve jinekoloji. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 22(3), 409-415. https://doi.org/10.9775/kvfd.2015.14853
- Smithcors, J.F. (1958). Evolution of the veterinary art. Balliere, Tindall and Cox.
- Uzun, M. (2015). İnönü ve Mihalgazi (Eskişehir) ilçe ve köylerinde etnobotanik araştırmalar (Tez No: 394022) [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi].
- Yaşar, A., Sinmez, Ç. Ç., & Aslım, G. (2015). İç Anadolu Bölgesi Konya Bölümü Folklorunda ruminantların paraziter hastalıkları ve tedavi yöntemleri. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 21(1), 1-7. https://doi.org/10.9775/kvfd.2014.11159
- Yerlikaya, H. (2002). Elazığ ve çevresinde hayvan hastalıklarında halk hekimliği üzerine araştırmalar. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 8(2), 131-138.
- Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma teknikleri. Seçkin Yayınevi.
- Yiğit, A. (2011). İlm-i Fürusiyet isimli baytarnamenin veteriner hekimliği tarihi, at yetiştiriciliği ve hastalıklar açısından incelenmesi (Tez No: 298698) [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi].
- Yüksel, E. (2012). Aşağı Fırat Havzasında veteriner hekimliği folkloru üzerine araştırmalar (Tez No: 316682) [Doktora tezi, Fırat Üniversitesi].
Abstract
This study aimed to determine the information on plants used in the treatment of animal diseases in Eskişehir folk culture. For this purpose, 95 source people were interviewed face to face in Eskişehir center and in settlements where animal husbandry is intensively carried out between February 2024 and August 2024 and the field study was completed. The data was evaluated with the content analysis method. As a result of the scans conducted in the study, it was determined that some plants in Eskişehir folk culture are used in animals, actinomycosis, coenurus cerebralis, ecthyma, mate failure, eye diseases (conjunctivitis, cataract), internal and external parasite infections, urinary retention, diarrhea, anorexia, constipation, heat problems, fractures (horn, leg), mastitis, breast edema, prolapse, pain, jaundice, respiratory system diseases, foot and mouth disease, bloating, snake and scorpion bites, wounds (skin, feet) and poisoning. Zeyrek, apricot, beans, oats in the treatment of diarrhea; poppy, flax, shepherd's purse and sesame are used for constipation; melon and oat for foot and mouth disease, nettle for breast edema; yarrow and cotton for abscess; bundle grass, pomegranate, horse chestnut and sesame for pain; spring, fern and pine gum for the treatment of internal parasite infections; vine leaves for actinomycosis, garlic, henna, apple and grape for madisin disease; buttercup and mallow for urinary retention. In conclusion, it can be argued that some of the medicinal plants used in the treatment of animal diseases in Eskişehir folk culture have roots dating back to ancient civilizations and veterinary treatises; that the results obtained from the study are generally consistent with the results of veterinary folklore studies conducted in other regions of Anatolia, and that the differences may be due to the ethnic structure of the region; and that the herbal raw materials used in the treatment of animal diseases in the region have similar uses with empirical and modern treatment methods.
Ethical Statement
The study was approved by the Fırat University Social and Human Sciences Research Ethics Committee with the decision numbered 2023/19 – 17 dated 19.10.2023.
Supporting Institution
The study was prepared using the author's TÜBİTAK 2209-A project data of the same name.
References
- Abdallah, E. M. (2011). Plants: An alternative source for antimicrobials. Journal of Applied Pharmaceutical Science, 1(6), 16–20.
- Aça, M. (2018). Doğu Karadeniz hayvancıları ve çobanlarının geleneksel veterinerlik uygulamalarına dönük tespit ve değerlendirmeler. Journal of Turkish Research Institute, (61), 127-144. https://doi.org/10.14222/Turkiyat3851
- Arslan, E. S. (1998). Ege Bölgesi folklorunda veteriner hekimliği ve hayvancılık üzerine araştırmalar (Tez No:80082) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi].
- Aslım, G., & Sinmez, Ç. Ç. (2017). Aksaray ili folklorunda Aksaray Malaklısı yetiştiriciliği. Eurasian Journal of Veterinary Sciences, 33(3), 148-157. https://10.15312/EurasianJVetSci.2017.151
- Avcı, A., & Özen, R. (2016). Kara hekim: Katran’ın Antalya veteriner hekimliği folklorunda hayvan hastalıklarının tedavisinde kullanımı. Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Veteriner Dergisi, 30(1), 39-44.
- Ayaz, E., & Alpsoy H. C. (2007). Sarımsak (Allium sativum) ve geleneksel tıp. Türkiye Parazitoloji Dergisi, 31(2), 145–149.
- Aygün, S. T. (1953). Ultraviruslar ve yaptıkları hastalıklar. Yeni Desen Matbaası.
- Baytop, T. (1984). Türkiye’de bitkiler ile tedavi. Sanal Matbaacılık.
- Boz, E., & Aktaş, S. G. (2015). Eskişehir ili kırsalı güncel etnik yapı. Diyalektolog: Ağız Araştırmaları Dergisi, 10(10), 1-34.
- Columella, L.J.M. (1745). Of husbandry. (Translated into English.). A.Millar.
- Cowan, M.M. (1999). Plant products as antimicrobial agents. Clinical Microbiology Review, 12(4), 564-582. https://doi.org/10.1128/cmr.12.4.564
- Çavuş- Alan, S., Eryol, A., & Özen, R. (2021). Adıyaman ilinde hayvan hastalıklarının tedavilerine ilişkin folklorik uygulamalar. Veteriner Hekimler Derneği Dergisi, 92(2), 159-172. https://doi.org/10.33188/vetheder.890468
- Dinçer, F. (1967). Türk folklorunda veteriner hekimliği üzerine araştırmalar. [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi].
- Doğanay, S. (1982). Afyon folklorunda veteriner hekimlik araştırma ve incelemeleri. In II. Milletlerarası Türk Folklor Bildirileri Cilt 4 (ss. 131-151). Gazi Üniversitesi Basın-Yayın Yüksekokulu Basımevi.
- Ercan, M., & Özer, Ö. (2020). Kültürlerarası iletişim: Eskişehir’de yaşayan altkültür gruplarından biri olan Arnavutların, hâkim kültürle iletişimi bağlamında incelenmesi. Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Araştırmaları Dergisi, 10(1), 169-201.
- Erk, N. (1959). İslam medeniyeti çağında veteriner tababette gelişmeler ve Naseri. Yeni Matbaa.
- Erk, N. (1961). “Tuhfetülfarisin Fi Ahval-i Huyul El-Mücahidin” adlı kitabın ilimler tarihi yönünden incelenmesi. DTCF Dergisi, 17(3-4): 495-551.
- Erk, N. (1962). A study of the veterinary section İbn al-Awwam’s “Kitab al-Fâlâhâ”. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 8(3), 241-250.
- Erk, N., & Dinçer, F. (1967). XV veya XVI. yüzyıla ait olduğu sanılan bir Baytarname incelemesi. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 14(2), 117-139.
- Gurib-Fakim, A. (2006). Medicinal plants: Traditions of yesterday and drugs of tomorrow. Molecular Aspects of Medicine, 27(1), 1-93. https://doi.org/10.1016/j.mam.2005.07.008
- Heinrich, M., Barnes, J., Gibbons, S., & Williamson, E.M. (2012). Fundamentals of Pharmacognosy and Phytotherapy. Second Ed.Churchill Livingstone, Elsevier Science Ltd.
- Karasszon, D. (1988). A concise of history of veterinary medicine. (Translated by E. Farkas). Akademiai Kiado.
- Karasu, M. (2020). Ordu-Giresun yöresinde halk veteriner hekimliği üzerine araştırma (Tez No: 655768) [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi].
- Kardaş, C. (2019). Muş’ta halk veterinerliği ve geleneksel tedavi yöntemleri. Ürün Yayınları.
- Khattak, N. S., Nouroz, F., Rahman, I. U., & Noreen, S. (2015). Ethnoveterinary uses of medicinal plants of district Karak, Pakistan. Journal of Ethnopharmacology, 171, 273-279. https://doi.org/10.1016/j.jep.2015.05.048
- Kılıç, F. S. (2017). Opioidler, ağrı, opioidlerin suistimali ve yanlış kullanımı. Osmangazi Tıp Dergisi, 39(3), 125-129. https://doi.org/10.20515/otd.333567
- Köylü, B. (2020). Karaisalı yöresi halk veteriner hekimliği üzerine bir inceleme (Tez No: 657530) [Yüksek lisans tezi, Çağ Üniversitesi].
- McCabe, A. (2007). Byzantine encyclopaedia of horse medicine: The sources,compilation and transmission of the Hippiatrica. Oxford University Press.
- McGraw, L. J., & Eloff, J. N. (2008). Ethno-veterinary use of Southern African plants and scientific evaluation of their medicinal properties. Journal of Ethnopharmacology, 119(3): 559-574. https://doi.org/10.1016/j.jep.2008.06.013
- Osbaldeston, T.A. (2000). The herbal of Dioscorides the Greek. Ibidis Press.
- Özen, A. (1999). Milli Kütüphanedeki yazma baytarnameler üzerinde tarihsel incelemeler (Tez No: 79643) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi].
- Özen, A., & Taşkın, Ü. (2010). Baytarname-i Kenan Efendi. Bizim Büro Basımevi.
- Özen, R. (2021). Diyarbakır yöresinde hayvan hastalıkları ve yetiştiriciliğinde kullanılan bitkiler. Dicle Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 14(1), 18-26. https://doi.org/10.47027/duvetfd.861833
- Özen, R., & Doğan, G. (2017). Elazığ yöresinde veteriner hekimliği folklorunda kullanılan bitkisel ilaç ham maddeleri. Lokman Hekim Dergisi, 7(3), 166-177.
- Öztürk, R. (2002). Türkiye'de veteriner ilaç sanayiinin tarihsel gelişimi (Tez No: 123716) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi].
- Romero, B., Susperregui, J., Sahagún, A. M., Diez, M. J., Fernández, N., García, J. J., & Díez, R. (2022). Use of medicinal plants by veterinary practitioners in Spain: A cross-sectional survey. Frontiers in Veterinary Science, 9, 1060738. https://doi.org/10.3389/fvets.2022.1060738
- Salman, M. (1948). Halk hekimliği ve halk veterinerliği. Cumhuriyet Halk Partisi Halkevleri.
- Sayılı, A. (1966) Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda Matematik, Astronomi ve Tıp. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
- Sinmez, Ç. Ç. Bozlak kültüründe folklorik veteriner hekimliği ve hayvancılık üzerine araştırma gelişimi (Tez No: 281485) [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi].
- Sinmez, Ç. Ç., & Yaşar, A. (2016). Konya Bölümü folklorik veteriner hekimliğinde ruminantlarda doğum bilgisi ve jinekoloji. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 22(3), 409-415. https://doi.org/10.9775/kvfd.2015.14853
- Smithcors, J.F. (1958). Evolution of the veterinary art. Balliere, Tindall and Cox.
- Uzun, M. (2015). İnönü ve Mihalgazi (Eskişehir) ilçe ve köylerinde etnobotanik araştırmalar (Tez No: 394022) [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi].
- Yaşar, A., Sinmez, Ç. Ç., & Aslım, G. (2015). İç Anadolu Bölgesi Konya Bölümü Folklorunda ruminantların paraziter hastalıkları ve tedavi yöntemleri. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 21(1), 1-7. https://doi.org/10.9775/kvfd.2014.11159
- Yerlikaya, H. (2002). Elazığ ve çevresinde hayvan hastalıklarında halk hekimliği üzerine araştırmalar. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 8(2), 131-138.
- Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma teknikleri. Seçkin Yayınevi.
- Yiğit, A. (2011). İlm-i Fürusiyet isimli baytarnamenin veteriner hekimliği tarihi, at yetiştiriciliği ve hastalıklar açısından incelenmesi (Tez No: 298698) [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi].
- Yüksel, E. (2012). Aşağı Fırat Havzasında veteriner hekimliği folkloru üzerine araştırmalar (Tez No: 316682) [Doktora tezi, Fırat Üniversitesi].
Details
| Primary Language | Turkish |
|---|---|
| Subjects | Veterinary History of Veterinary and Deontology |
| Journal Section | Research Article |
| Authors | |
| Submission Date | October 3, 2025 |
| Acceptance Date | December 19, 2025 |
| Publication Date | December 29, 2025 |
| Published in Issue | Year 2025 Volume: 7 Issue: 2 |